Trải qua những biến cố lịch sử, hàng ngàn di vật, tác phẩm nghệ thuật và cổ vật quý hiếm của Việt Nam đã bị lưu lạc ra nước ngoài. Trong những năm gần đây, cuộc tranh đấu mang tính ngoại giao, pháp lý và tài chính nhằm “hồi hương” di sản đang diễn ra quyết liệt hơn bao giờ hết, ghi dấu những cột mốc xúc động trên con đường tìm lại ký ức dân tộc.
“Giọt máu” di sản lưu lạc phương xa
Sự dịch chuyển của các tác phẩm nghệ thuật và cổ vật Việt Nam ra thế giới phần lớn gắn liền với các giai đoạn chiến tranh, thuộc địa và nạn chảy máu cổ vật trái phép. Từ những chiếc ấn vàng triều Nguyễn, mũ quan nhất phẩm, áo Nhật bình cho đến các pho tượng Phật giáo Champa hay những kiệt tác hội họa hiện đại của các danh họa Đông Dương, rất nhiều báu vật đã nằm lại trong các bộ sưu tập tư nhân hoặc các bảo tàng tại Pháp, Mỹ, Tây Ban Nha…
Mỗi di sản bị lưu lạc không chỉ đơn thuần là sự tổn thất về mặt vật chất hay mỹ thuật, mà đó còn là một “vết khuyết” trong dòng chảy ký ức văn hóa. Việc đưa các tác phẩm nghệ thuật và cổ vật này trở về không chỉ tôn vinh giá trị lịch sử mà còn phục hồi trọn vẹn bản sắc dân tộc.
Tượng đồng nữ thần Durga (Ảnh: HOÀNG LAN ANH)
Thách thức lớn hiện nay
Nhiều người thường mong đợi Nhà nước sẽ đứng ra mua lại tất cả cổ vật bị chảy máu. Nhưng trên thực tế, thị trường nghệ thuật và cổ vật quốc tế vận hành hoàn toàn theo quy luật cung – cầu và sức mạnh tài chính. Một ngân sách quốc gia – dù lớn đến đâu – cũng khó có thể chạy đua liên tục với các nhà sưu tập tư nhân giàu có trên thế giới.
Vì vậy, việc kỳ vọng chỉ dùng tiền ngân sách để đưa di sản về là điều không khả thi. Chìa khóa bắt buộc phải là sự phối hợp giữa Ngoại giao pháp lý (đòi lại các vật bị đánh cắp bất hợp pháp) và Sức mạnh kinh tế tư nhân (xã hội hóa việc mua lại).
Giải pháp & Định hướng chiến lược
-
Hoàn thiện chính sách: Xây dựng cơ chế đặc thù và quy trình nhanh cho phép cơ quan quản lý phản ứng kịp thời với các phiên đấu giá quốc tế.
-
Thành lập Quỹ Hồi hương Di sản: Huy động nguồn tài chính kết hợp giữa ngân sách nhà nước và đóng góp từ cộng đồng doanh nghiệp, kiều bào.
-
Xây dựng Cơ sở dữ liệu Quốc gia: Số hóa và lập danh mục các cổ vật, di sản Việt Nam đang bị thất lạc hoặc lưu giữ tại các bảo tàng, bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài.
-
Tăng cường Ngoại giao Văn hóa: Mở rộng hợp tác song phương và đa phương với Bộ Văn hóa các nước và các tổ chức quốc tế để hỗ trợ truy tìm, xác minh nguồn gốc di sản.
Những “quả ngọt” từ sự hiệp lực
Hành trình hồi hương di sản không phải là con đường rải hoa hồng. Tuy nhiên, nhờ sự can thiệp kịp thời của Nhà nước, sự đồng lòng của các doanh nghiệp và tình yêu di sản của cộng đồng, Việt Nam đã chứng kiến nhiều chiến thắng ấn tượng trên sàn đấu giá quốc tế:
-
Ấn vàng “Hoàng đế chi bảo”: Cột mốc lịch sử diễn ra khi chiếc ấn vàng quan trọng nhất của nhà Nguyễn suýt bị bán đấu giá tại Pháp. Thông qua sự phối hợp nhịp nhàng giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Ngoại giao cùng nguồn lực xã hội hóa từ Tập đoàn Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng, báu vật này đã chính thức trở về quê hương và được công nhận là Bảo vật quốc gia.
-
Mũ quan Nhất phẩm và áo Nhật bình: Năm 2021, Tập đoàn Sunshine đã đấu giá thành công hai di vật triều Nguyễn tại nhà đấu giá Balclis (Tây Ban Nha) với trị giá hàng trăm ngàn euro và trao tặng lại cho tỉnh Thừa Thiên Huế.
-
Cổ vật bị buôn bán trái phép: Hàng loạt di vật như tượng đồng Nữ thần Durga 4 tay hay chuông cổ đã được các cơ quan an ninh quốc tế (như Mỹ) trao trả lại cho Việt Nam thông qua sự hợp tác thực thi pháp luật và Công ước UNESCO 1970.
Ấn vàng Hoàng đế chi bảo sau khi hồi hương đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. (Ảnh: CỤC DI SẢN VĂN HÓA)
Mạng lưới giải pháp: Từ pháp lý đến “sức mạnh nhân dân”
Dù đã có những tín hiệu tích cực, số lượng cổ vật hồi hương vẫn chỉ là “muối bỏ bể” so với kho tàng di sản đang lưu lạc. Giá trị đấu giá ngày càng đắt đỏ cùng thủ tục chứng minh pháp lý phức tạp là những rào cản lớn. Để giải bài toán này, Việt Nam đang tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp chiến lược:
-
Xây dựng Đề án Quốc gia về Hồi hương Di sản: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang hoàn thiện Đề án chuyên biệt nhằm đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao và cổ vật đáp ứng tiêu chí Bảo vật quốc gia về nước. Đề án sẽ tạo ra cơ chế đặc thù, giúp cơ quan quản lý phản ứng nhanh chóng trước các phiên đấu giá quốc tế.
-
Khai thác tối đa “Công ước UNESCO 1970”: Đẩy mạnh đàm phán ngoại giao song phương để yêu cầu trao trả các di sản bị xuất khẩu hoặc chiếm đoạt bất hợp pháp trong quá khứ.
-
Thành lập Quỹ Hồi hương Di sản: Kết hợp nguồn ngân sách nhà nước với sự đóng góp của các tập đoàn kinh tế, nhà sưu tập tư nhân và cộng đồng kiều bào Việt Nam trên toàn thế giới.
-
Số hóa và Lập bản đồ Cổ vật: Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về các tác phẩm nghệ thuật, di sản Việt Nam đang hiện diện tại các bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài để chủ động theo dõi, thu hồi.
Lời kết
Mỗi tác phẩm nghệ thuật, mỗi cổ vật trở về không đơn thuần là sự gia tăng tài sản cho các bảo tàng, mà là sự trở về của một phần “hồn cốt” dân tộc. Với sự chuẩn bị bài bản về pháp lý, sự chung tay của các doanh nghiệp và tấm lòng hướng về nguồn cội của kiều bào, hành trình đưa di sản Việt Nam từ khắp nơi trên thế giới trở về đất mẹ chắc chắn sẽ còn ghi dấu thêm nhiều cột mốc rực rỡ.